Stop met brainstormen. Uw team heeft een verbeeldingssessie nodig.

Een brainstorm van een uur levert meestal veertig ideeen op en geen enkele vraag. Dat is geen gebrek aan talent aan tafel. Het is de vorm zelf: hij is gebouwd om snel te leveren, en snelheid is precies wat u hier tegenwerkt.

Op een expositie staat er iemand voor een doek en begint te praten. Meestal begint het met een aarzeling, mag ik iets vragen, en daarna volgt wat diegene ziet.

Ik luister daar altijd naar, en niet uit beleefdheid. Vrijwel elke keer noemt iemand iets wat ik zelf niet had gezien. Een verband tussen twee vlakken, een figuur in wat ik als achtergrond had bedoeld, een betekenis die er voor mij niet in zat en er daarna wel in zit.

Dan gebeurt er iets in het gesprek. Ik reageer op wat die persoon opmerkt, die persoon reageert op mijn reactie, en een paar minuten later staan we allebei naar iets te kijken wat geen van ons tweeen alleen had gezien. Het werk praat mee.

Ik heb dat nooit als vergadertechniek beschouwd. Toch is het precies wat een goede sessie zou moeten doen, en wat vrijwel geen enkele sessie doet.

Wat er in een brainstorm werkelijk gebeurt

Een brainstorm begint bijna altijd met een vraag die al vaststaat. Hoe krijgen we meer aanmeldingen, hoe verkorten we de doorlooptijd, hoe maken we het team wendbaarder. Iedereen gaat aan het werk, en dat werk bestaat uit het produceren van antwoorden op iets wat niemand meer onderzoekt.

Daar zit de fout. Niet in de deelnemers, in de opdracht.

Zodra u mensen om oplossingen vraagt, schakelt hun aandacht naar buiten en naar het bekende. Dat is efficient en het levert varianten op wat er al is. Randy Buckner, Jessica Andrews-Hanna en Daniel Schacter beschreven in 2008 het netwerk dat juist actief wordt wanneer die taakgerichte aandacht wegvalt, en dat betrokken is bij herinneren, dwalen en het voorstellen van toekomstige situaties. Wat wij dagdromen noemen, is de plek waar het mogelijke wordt gebouwd. Een sessie die geen enkel moment van dwalen toestaat, sluit die plek af en vraagt vervolgens om iets nieuws.

Een verbeeldingssessie is een bijeenkomst waarin de vraag zelf ter discussie staat en de oplossing nog niet mag komen. Dat is het hele verschil. Niet een vriendelijker brainstorm, niet betere post-its. Een andere opdracht.

De verhouding die daarbij hoort is bekend, al klopt de naam eronder meestal niet. In een vakartikel uit 1966 wordt een naamloze hoogleraar in Yale geciteerd die zei dat hij van een uur om een probleem op te lossen tweederde zou besteden aan het bepalen wat het probleem eigenlijk is. Die uitspraak wordt tegenwoordig vrijwel altijd aan Einstein toegeschreven, en daar is geen enkel bewijs voor. De verhouding blijft bruikbaar. De naam eronder gaat eraf.

Waar het woord horizon vandaan komt

De stelling luidt:

Patroondenken tegenover sprongdenken.

Een brainstorm is patroondenken in groepsverband. Iedereen brengt zijn eigen ervaring in en de groep zoekt naar wat die ervaringen gemeenschappelijk hebben. Dat wordt de veiligste optie en die wordt gekozen.

Hans-Georg Gadamer beschreef in Wahrheit und Methode (1960) iets heel anders, en hij noemde het versmelting van horizonnen. Ieder mens kijkt vanuit een eigen horizon, gevormd door zijn geschiedenis, en die horizon is geen gevangenis maar een positie die kan verschuiven. In een werkelijk gesprek verschuiven twee horizonnen naar elkaar toe en ontstaat er een derde, die van geen van beiden was.

Dat is wat er voor dat doek gebeurt. Niet dat de bezoeker mijn bedoeling raadt en niet dat ik zijn interpretatie overneem. Er komt iets bij dat er voor het gesprek niet was, en het hoort nu bij het werk.

Een brainstorm zoekt de doorsnede van wat mensen al vinden. Een verbeeldingssessie zoekt de plek waar hun horizonnen elkaar raken en iets opleveren. Het verschil is te horen. In het eerste geval zegt iemand: dat vind ik ook. In het tweede geval zegt iemand: daar had ik niet aan gedacht.

Daarvoor is een ding nodig dat in vrijwel elke vergadercultuur ontbreekt, en dat is het uitstellen van het oordeel. Niet uit beleefdheid, maar omdat een oordeel de horizon vastzet op de plek waar hij al stond.

Wat er maandag verandert

Plan een sessie van twee uur en verbied het eerste uur elke oplossing. Niet als spelregel op een flap, maar als opdracht van degene die de sessie leidt. In dat eerste uur wordt alleen de vraag onderzocht: waar hebben we het eigenlijk over, waarom denken we dat dit het probleem is, en wat zou er waar moeten zijn als het iets anders is.

Zet in dat eerste uur de schermen uit. Geen laptops, geen telefoons, geen taalmodel. Niet omdat die dingen slecht zijn, maar omdat ze allemaal hetzelfde doen: ze leveren een antwoord voordat de vraag af is. Werk met papier, met een wand, met materiaal dat traag genoeg is om u te laten aarzelen.

Leg er ook iets neer om samen naar te kijken. Dat hoeft geen schilderij te zijn. Een foto, een object, een tekst van buiten uw vak. Twee mensen die naar hetzelfde ding kijken en hardop zeggen wat zij zien, komen sneller bij elkaars horizon dan twee mensen die naar elkaar kijken en om de beurt hun mening geven.

En laat stiltes vallen. Een groep die twintig seconden niets zegt, is niet vastgelopen. Dat is het geluid van mensen die iets aan het formuleren zijn wat ze nog niet af hebben. Wie die stilte opvult, haalt precies weg waar u voor betaalt.

U merkt binnen twee sessies of het werkt, en niet aan het aantal ideeen. Het signaal is dat iemand aan het eind een andere vraag stelt dan waarmee de sessie begon.

Een groep die alleen antwoorden mag geven, komt nooit verder dan de vraag die iemand anders heeft bedacht.

Bronnen

Hans-Georg Gadamer, Wahrheit und Methode (1960).

Randy L. Buckner, Jessica R. Andrews-Hanna en Daniel L. Schacter, The Brain's Default Network: Anatomy, Function, and Relevance to Disease, Annals of the New York Academy of Sciences 1124 (2008).

Quote Investigator, Quote Origin: I Would Spend 55 Minutes Defining the Problem and then Five Minutes Solving It (2014), dat de uitspraak terugvoert op een vakartikel uit 1966.

Dit essay komt voort uit het aankomende boek over verbeeldingskracht. Wie de reeks wil volgen, kan zich aanmelden voor de nieuwsbrief.