Vastgelopen innovatie? Maak er een kunstproject van.

Als innovatie vastloopt, helpt een extra analyse zelden. Dan heb je geen nieuw antwoord nodig, maar een nieuw kader.

In bijna elke directiekamer waar ik de afgelopen jaren kwam, lag hetzelfde probleem op tafel. Geen gebrek aan intelligentie, geen gebrek aan data, en zeker geen gebrek aan mensen die hard werken. De dashboards zijn op orde. Het marktonderzoek is gedegen. En toch komt de organisatie ergens niet uit.

Het team draait rondjes in dezelfde baan. Het verbetert, scherpt aan en optimaliseert, maar iets wezenlijk nieuws komt er niet uit.

De illusie van vooruitgang

Uitvoering en analyse zijn bijna gratis geworden. Met AI en goede datatools rekent een team in een middag scenario's door waar vroeger maanden voor nodig waren. Dat geeft een prettig gevoel van controle.

De keerzijde: we zijn zo goed geworden in het beheren en verlengen van het verleden, dat we verleerd zijn te bedenken wat er nog niet is. Wie elke beslissing baseert op data uit het verleden, komt meestal uit bij een variant op wat al bestaat. Je concurrenten werken met grotendeels dezelfde data en dezelfde AI-modellen. Dan komt iedereen bij hetzelfde gemiddelde uit.

Creativiteit is niet hetzelfde als verbeelding

De gewone reflex is nog een analyse, of een middag brainstormen. Dat levert varianten op. Varianten zijn nuttig, maar ze lossen een ander probleem op dan het probleem dat er ligt. Twee begrippen lopen hier door elkaar:

• Creativiteit bedenkt slimme varianten binnen een gegeven kader. Het legt een puzzel waarvan de randen al vastliggen.

• Verbeelding maakt het kader zelf. Het vraagt of je wel de juiste puzzel aan het leggen bent.

Onderzoek naar creativiteit kent dat onderscheid al lang. Getzels en Csikszentmihalyi (The Creative Vision, 1976) noemden het probleemvinden tegenover probleemoplossen. Wie het probleem zelf opnieuw formuleert, komt ergens anders uit dan wie het gegeven probleem beter oplost.

In mijn jaren als directeur zag ik hoe lastig het is om in een bedrijf ruimte te maken voor dat tweede. Een organisatie is gebouwd op voorspelbaarheid, risicobeheersing en verantwoording. Voor elk nieuw idee wil iemand direct een sluitende businesscase zien. Maar wat echt nieuw is, laat zich vooraf niet in een spreadsheet bewijzen.

Wat een kunstenaar anders doet

In een atelier gaat het werk anders. Een kunstenaar wacht niet tot het hele plan klopt voordat hij begint. Verbeelding ontstaat niet door achter je bureau na te denken. Ze ontstaat door te lopen, door materiaal aan te raken, door iets te maken dat schuurt en te kijken wat het terugzegt.

In de kunst is niet-weten geen zwakte die je wegwerkt met nog een rapport. Het is de voorwaarde om iets nieuws te zien. Pas als je het bestaande kader loslaat, ontstaat er ruimte voor een richting die je concurrenten nog niet zien.

Wat een kunstproject anders maakt

Een gewoon project begint met een doel, een planning en een businesscase. Een kunstproject begint met een vraag waarop nog niemand het antwoord weet. Dat verandert drie dingen.

Je maakt eerst en bewijst later. Binnen een paar weken ligt er iets tastbaars op tafel: een beeld, een model, een ruwe versie van een dienst. Geen presentatie over een idee, maar het idee zelf, onaf en bespreekbaar.

De uitkomst ligt vooraf niet vast. Het project is geslaagd als het team iets ziet wat het eerst niet zag, ook als dat een andere vraag blijkt te zijn dan waarmee het begon.

Je sluit af met tonen, niet met rapporteren. Wat er gemaakt is, gaat naar de mensen die het moeten dragen. Je kijkt wat het bij hen losmaakt, zoals een kunstenaar kijkt naar de reactie op een werk.

Voor maandag betekent dat: kies één vastgelopen vraagstuk, zet er een kleine, gemengde groep op met een vaste termijn, en vraag aan het eind geen rapport, maar iets om naar te kijken.

Wat er gebeurt als je wacht

Het verschil tussen organisaties die vooruitkomen en organisaties die wegzakken in middelmaat, maakt de komende jaren niet wie de beste data-analisten heeft. Rekenen kunnen we allemaal, en anders doet een algoritme het.

Het verschil zit in wie een eigen kader durft te maken, en dat zichtbaar maakt voor de mensen die het moeten dragen. Elk kwartaal dat je blijft optimaliseren binnen het oude kader, wordt de afstand tot wat er nog niet is groter. Neem dus het ene innovatievraagstuk waar je op vastloopt, en maak er een kunstproject van.

Verder lezen in Verbeelding is een kracht

Dit essay raakt aan de kern van mijn boek Verbeelding is een kracht: waarom de mens een verbeeldend wezen is, en organisaties dat vergeten zijn. Ik laat zien waarom organisaties vastlopen in cijfers, en hoe de werkwijze van de kunstenaar een organisatie weer richting geeft. Met 126 werken uit het kunstproject Painter on the Road.