AI twijfelt niet, dus is twijfelen uw werk geworden

Ik leg regelmatig een gedachte voor aan een taalmodel en krijg iets terug wat klopt. Sluitend, netjes, niets op aan te merken. Dat eerste antwoord is gevaarlijker dan een fout antwoord, want een fout antwoord ziet u meteen. Wat ik hieronder beschrijf, gebeurde pas bij de vijfde vraag.

Ik werkte aan station tien van Painter on the Road, het project dat ik in september afrond. Het ging over de dialoog met de kijker: wat er gebeurt tussen het werk en degene die ervoor staat, en of ik daar als maker eigenlijk nog iets over te zeggen heb.

Ik legde die gedachte voor aan een model. Wat ik terugkreeg klopte. Het vatte samen wat ik had gezegd, het ordende het netjes, en er zat niets in wat ik nog niet wist. Ik had het daarbij kunnen laten. In plaats daarvan bleef ik doorvragen, niet omdat ik een richting had, maar omdat het te glad lag.

Ergens rond de vijfde of zesde vraag kwam de naam van Hannah Arendt bovendrijven, en met haar het idee dat handelen te maken heeft met loslaten. Dat sloot precies aan op waar ik mee zat, en ik had er zelf niet op kunnen komen.

Het inzicht kwam niet uit het eerste antwoord. Het kwam uit het feit dat ik het eerste antwoord niet aannam.

Wat er gebeurt als u het eerste antwoord niet neemt

Een model komt nooit in de toestand die u kent van een lastig besluit. Het heeft geen seconde waarin het even niets is. Waar u blijft hangen, rekent het door en levert het het meest waarschijnlijke vervolg op alles wat er al bestond. Dat is geen gebrek. Dat is precies wat het moet doen.

Het gevolg is wel iets waar u rekening mee moet houden. Het eerste antwoord is een gemiddelde van wat er al gezegd is, netjes geformuleerd. Wie daar zijn strategie op bouwt, bouwt op de consensus van gisteren en herkent hem niet als zodanig, omdat hij er nieuw uitziet.

Twijfel is geen storing in het denken maar de toestand waarin een alternatief kan ontstaan. Zij houdt de zaak even open. Zolang u niet weet wat het antwoord is, kunnen er meerdere antwoorden bestaan, en pas in die ruimte kan er eentje bij komen die er nog niet was. De vijfde vraag bestaat alleen als u de eerste niet gelooft.

Handelen is loslaten wat u niet in de hand hebt

De stelling luidt:

AI is geen bedreiging maar een spiegel.

Een spiegel liegt niet. Zij laat zien wat er staat. Dat een model uw sector zo overtuigend kan samenvatten, betekent dat uw sector samen te vatten is. Dat is de onprettige boodschap, en het is geen boodschap over de machine.

Hannah Arendt schreef in The Human Condition (1958) dat handelen zich fundamenteel onderscheidt van maken. Wie iets maakt, houdt het resultaat in de hand. Wie handelt, zet iets in beweging in een web van andere mensen en verliest daarmee de controle over de afloop. Arendt gaat verder: de betekenis van een handeling wordt niet bepaald door degene die handelt, maar achteraf onthuld door wie haar navertelt.

Voor het atelier is dat een harde uitspraak. Ik maak het werk, maar wat het betekent, gebeurt bij de kijker en zonder mij. Dat is precies wat ik zocht bij station tien en niet kon benoemen. Loslaten is geen bescheidenheid. Het is de erkenning dat de betekenis ergens anders ontstaat dan waar zij gemaakt wordt.

Voor uw organisatie geldt hetzelfde. U kunt een strategie fabriceren en volledig in de hand houden, en dan blijft het een document. Zodra u ermee handelt, gaat zij de wereld in en bepaalt u niet meer wat zij betekent. Dat is geen risico dat u kunt wegnemen. Dat is de prijs van het feit dat er iets gebeurt.

Wat er maandag verandert

Twee afspraken, en geen van beide gaat over uw AI-beleid.

De eerste. Neem het eerste antwoord niet aan. Spreek af dat in elke sessie waarin een model is gebruikt, iemand de opdracht heeft om drie vragen verder te gaan. Niet om het antwoord te weerleggen, alleen om te kijken wat er na de derde vraag nog komt. Die rol rouleert en staat los van functie of niveau.

De tweede. Schrap de zin "het model stelt voor" uit uw besluitvorming. Niet omdat het gereedschap verdacht is, maar omdat die formulering het auteurschap wegneemt bij degene die het besluit neemt. Wie iets voorstelt, staat ervoor. Een model staat nergens voor.

U zult merken dat het eerst niets oplevert. De aangewezen persoon stelt drie vragen die niets nieuws opleveren en iedereen kijkt op zijn horloge. Houd het toch vol. Wat er na een week of zes gebeurt is dat mensen leren waar het interessante zit, namelijk voorbij het punt waar het gesprek normaal ophoudt.

Onderzoek van Hao-Ping Lee en collega's onder 319 kenniswerkers, gepresenteerd op de CHI-conferentie in 2025, sluit hierop aan: hoe hoger het vertrouwen in het model, hoe minder eigen denkwerk mensen rapporteerden, terwijl hoger vertrouwen in het eigen kunnen juist samenging met meer denkwerk. De machine neemt niets af. Mensen geven het weg, en ze doen dat naarmate ze het model meer vertrouwen dan zichzelf.

Dat is geen technologisch probleem. Dat is de vraag wie u aan tafel het laatste woord geeft.

Wie het eerste antwoord aanneemt, houdt de controle en levert de betekenis in.

Bronnen

Hannah Arendt, The Human Condition (1958).

Hao-Ping Lee, Advait Sarkar, Lev Tankelevitch, Ian Drosos, Sean Rintel, Richard Banks en Nicholas Wilson, The Impact of Generative AI on Critical Thinking: Self-Reported Reductions in Cognitive Effort and Confidence Effects From a Survey of Knowledge Workers, CHI '25 (2025).

Dit essay komt voort uit het aankomende boek over verbeeldingskracht. Wie de reeks wil volgen, kan zich aanmelden voor de nieuwsbrief.