Verbeeldingskracht: de vergeten competentie

Waarom optimalisatie blind maakt voor wat kunst wél laat zien

De hedendaagse organisatie opereert in een tijdperk waarin vrijwel alles meetbaar lijkt. Data, processen, algoritmes en snelle meningen bepalen in toenemende mate de koers. Sturing vindt plaats op KPI's, efficiëntie en optimalisatie — terwijl de fundamentele richting juist verder uit het zicht raakt naarmate er meer wordt gemeten en geweten. Kunst biedt in dit tempo geen routekaart en geen stappenplan. Kunst biedt iets anders: ruimte.

Ruimte om vrij te denken. Ruimte om wezenlijke vragen te stellen. Ruimte om met een onbevangen blik te kijken naar wat als vanzelfsprekend wordt beschouwd. Waar kennis en data stilstaan bij wat is, richt verbeelding zich op wat kan zijn.

Studio Boronski hanteert het uitgangspunt dat verbeeldingskracht een sleutel vormt tot empathie, vernieuwing en leiderschap.

Wat is verbeeldingskracht?

Verbeeldingskracht is geen vlucht uit de realiteit en evenmin vrijblijvende fantasie. Het betreft een strategisch vermogen: het vermogen om zich voor te stellen wat nog niet bestaat. Het is de mentale ruimte waarin alternatieven ontstaan, voordat deze werkelijkheid worden. De filosofie toont al eeuwenlang aan dat verbeelding geen luxe is, maar een noodzaak.

• Albert Einstein achtte verbeelding belangrijker dan kennis: kennis is beperkt tot wat op dit moment bekend is, verbeelding omvat de gehele wereld.

• Spinoza beschouwde verbeelding als de eerste vorm van kennis en als brug tussen rede en emotie.

• Martha Nussbaum stelt dat verbeelding — de "narrative imagination" — een voorwaarde vormt voor empathie, rechtvaardigheid en een functionerende democratie.

Verbeeldingskracht laat zich in essentie herleiden tot drie vermogens:

• Het vermogen om buiten het bestaande te denken en het onbekende te omarmen.

• Het vermogen om zich te verplaatsen in een ander — zonder verbeelding blijft het zicht beperkt tot het eigen perspectief, mét verbeelding wordt de ander zichtbaar.

• De bron van hoop, vrijheid en verandering.

"Those who can no longer imagine, are easily led." — Willem Boronski

Waarom leren van kunst — niet over kunst?

Onderwijsinstellingen en organisaties vervallen bij de omgang met kunst vaak in een traditionele reflex: leren over kunst. Dat betekent het bestuderen van stijl, techniek, kunstgeschiedenis en theorie — het analyseren van penseelstreken, het lezen van het onderschrift naast het schilderij, op zoek naar "het verhaal". Deze benadering leert niet om zelf te kijken; ze leert zien wat anderen al hebben gezien.

Leren van kunst vraagt een fundamenteel andere houding:

• Ervaren in plaats van analyseren.

• Voelen en interpreteren in plaats van observeren en verklaren.

Wie leert van kunst, wordt geen passieve consument van een beeld, maar een co-creator. Een sterk kunstwerk vormt een open systeem: inherent onvolledig, zonder dichtgetimmerd antwoord. Precies die onzekerheid vormt de ingang voor verbeelding. De blik van de kijker maakt het werk letterlijk af.

Het werk Carry the Sky, Catch the Earth van Willem Boronski illustreert dit principe. Wat zijn de gekleurde bollen? Waar komen ze vandaan, waar gaan ze naartoe? Het werk biedt een zoektocht naar betekenis, zonder de richting daarvan vast te leggen. Het nodigt de kijker uit het oordeel uit te stellen, de frictie te omarmen en zelf de mentale sprong te maken.

Wat doet kunst met de verbeelding?

Kunst vormt geen illustratie van ideeën en evenmin een decoratie van de ruimte. Kunst is een manier van denken en een oefenplaats voor het brein. In een samenleving die zich ontwikkelt richting een "Burnout Society" — gekenmerkt door voortdurende zelfoptimalisatie — activeert en herstelt kunst de verbeelding door middel van vier bewegingen.

Tijd vertragen. Artificial intelligence en algoritmes voorzien in razendsnelle oplossingen, in een frictieloze wereld. Kunst plaatst hier vertraging tegenover. Door stil te staan bij het originele kunstwerk — het "aura" — wordt analytisch denken tijdelijk uitgeschakeld en krijgt de verbeelding de tijd om te rijpen.

Patronen doorbreken. Algoritmes functioneren als "patroondenkers": ze extrapoleren het verleden om de toekomst te voorspellen. Kunst doorbreekt dit automatisme en vraagt om sprongdenken — de cognitieve sprong naar een idee of perspectief dat nog niet in historische data besloten ligt.

Alternatieve werkelijkheden openen. Kunst toont meerdere werkelijkheden tegelijk en daagt de aanname uit dat de huidige realiteit de enig mogelijke is.

Verbinding creëren. Het gezamenlijk duiden van een kunstwerk brengt een dialoog tot stand tussen mensen, tijden en perspectieven. Dit raakt aan de kern van "De Vierde Vraag" (Met wie?): visie en menselijkheid ontwikkelen zich niet in isolatie, maar vragen om de ontmoeting met de ander.

Kunst leert niet wát er gedacht moet worden, maar hóe er gekeken kan worden. In een wereld die de kaart kwijt lijkt te zijn, vormt dit vermogen — het kunnen zien van wat nog niet bekend is — het belangrijkste kompas.